Jąkanie. Metody bezpośrednie

Metody bezpośrednie stosowane w terapii niepłynności mówienia.

Jąkanie jest zaburzeniem mowy, które znacznie utrudnia komunikację. Występuje pod różną postacią i pojawia się w różnych sytuacjach. Nie jest zaburzeniem określanym jednoznacznie w literaturze przedmiotu.

Jąkanie jest niepłynnością mówienia, spowodowaną nadmiernymi skurczami mięśni oddechowych, fonacyjnych lub artykulacyjnych, której to niepłynności towarzyszą różnorodne reakcje indywidualne lub społeczne, zakłócające komunikację międzyludzką” (Z. Tarkowski)

Z racji tego, że jąkaniu towarzyszy szereg reakcji fizjologicznych: oddechowych, artykulacyjnych, fonacyjnych oraz liczne współruchy, kompleksowa terapia jąkania powinna skupiać się nie tylko na zmniejszeniu niepłynności mówienia ale również na pracy z osobą jąkającą się w sferze jej psychiki i emocji.

Terapia osób jąkających się: TJ = T + P

TJ – Terapia jąkania

T – Trening płynności mówienia

P – Psychoterapia

Trening płynności mówienia – polega na zastosowaniu różnych metod, technik i ćwiczeń w celu zmniejszenia niepłynności mówienia i ułatwienia komunikacji osobom jąkającym się.

Psychoterapia – polega na ustaleniu celów i modyfikacji sposobu reagowania na niepłynność mówienia.

Trening płynności mówienia:

  1. Metody bezpośrednie
  2. Metody pośrednie
  3. Metody kompleksowe

W niniejszym artykule przedstawniono krótką charakterystykę metod bezpośrednich stosowanych przez logopedów w terapii niepłynności mówienia.

Metody bezpośrednie – oddziałują bezpośrednio na niepłynność mówienia za pomocą ćwiczeń oddechowych, artykulacyjnych, fonacyjnych i słuchowych w celu poprawy płynności mówienia.

Metody bezpośrednie:

  1. kierujące uwagę jąkającego się na akt mówienia
  2. odwracające uwagę jąkającego się od aktu mówienia

I. Metody bezpośrednie kierujące uwagę jąkającego się na akt mówienia prowadzi się według dwóch zasad:

  • „Mówienie bardziej płynne” – redukcja objawów niepłynnego mówienia
  • „Jąkanie się bardziej płynne” – przekształcenie niepłynności patologicznej w niepłynność zwykłą

Metody terapii według zasady „Mówienie bardziej płynne”:

  1. Metoda Gutzmana
  2. Kontrolowane oddychanie
  3. Metoda Froeschelsa
  4. Metoda Fernau – Horn
  5. Mówienie rytmiczne
  6. Mówienie wydłużone
  7. Metoda „echo”
  8. Metoda cienia
  9. Technika swobodnego przepływu powietrza
  10. Analiza objawów jąkania
  11. Technika startu mowy
  12. Trening negatywny
  13. Warunkowanie instrumentalne

1. Metoda Gutzmana

  • Cel → poprawa koordynacji aparatu oddechowo-fonacyjno-artykulacyjnego.
  • Ćw. oddechowe – osoba jąkająca się kładzie ręce na piersi; wdech powietrza bezszelestny przez otwarte usta; nie wolno „chlipać powietrza; wydech – długi i równomierny.
  • Ćw. fonacyjne – chuchanie do szeptu; szept przejście do pełnego głosu; przejścia łagodne.
  • Ćw. artykulacyjne – wymawianie głosek wg zasady stopniowania trudności (szczelinowe -> zwarto-szczelinowe -> zwarte) w izolacji, sylabach i wyrazach.

2. Kontrolowane oddychanie

  • Cel → wypracowanie oddechu brzuszno-przeponowego oraz umiejętności świadomego zwolnienia fazy oddechowej za pomocą kontroli napięcia mięśni oddechowych a co za tym idzie wydłużenia i regulacji fazy oddechowej.
  • Źle zastosowana prowadzi do patologizacji oddychania
  • Dwa rodzaje podparcia oddechowego:

Podparcie przeponowe – przepona zatrzymuje się w fazie wdechowej, podczas gdy klatka piersiowa powoli wykonuje czynność wydechową. Po 8 – 10 s. przepona powoli przesuwa się ku górze i łączy swoje działanie z działaniem mięśni oddechowych klatki piersiowej.

Podparcie piersiowe – klatka piersiowa znajduje się w czasie emisji głosu w pozycji wdechowej podczas gdy przepona unosi się powoli ku górze czyli spełnia czynność wydechową.

3. Metoda Froeschelsa

  • Nazywana metodą „żucia”.
  • Wyjaśnienie analogii i różnic między żuciem a mówieniem.
  • Zachęcanie by osoba jąkająca mówiła wolno i myślała o żuciu → „przeżuwając” sylaby i słowa, czyta i wypowiada ciągi zautomatyzowane (np. dni tygodnia). Potem wypowiada frazy, zdania i dłuższe wypowiedzi myśląc cały czas o żuciu.

4. Metoda Fernau – Horn

  • Obejmuje ćwiczenia oddechowe i trening przebiegów słownych.
  • Polega na wyjaśnianiu zasady oddychania → u dzieci szkolnych – na miechu, który szybko się unosi i powoli opada w dół; u młodzieży i dorosłych – oddychanie połączone z wizualizacją wykorzystującą obraz fali morskiej.
  • Prowadzi do rytmizacji i uspokojenia mówienia

5. Mówienie rytmiczne

  • Polega na mówieniu w takt
  • Mówienie wspomagane za pomocą metronomu lub innego taktomierza
  • Metronom sygnalizuje rytm wypowiedzi drogą słuchową (impuls dźwiękowy), wzrokową (impuls świetlny) lub czuciową (impuls dotykowy) albo drogą łączenia tych impulsów. Impulsy podawane są w regularnych odstępach czasowych.
  • Te rytmiczne impulsy towarzyszą wypowiadanym przez osobę jąkającą się sylabom lub wyrazom.
  • Wyróżniamy metronomy: gabinetowe – korektor mowy Bochniarza, przenośne – słuchowe i czuciowe mini-metronomy

6. Mówienie wydłużone

  • Polega na rozciągnięciu elementów wypowiedzi, wskutek czego jej tempo zostaje zwolnione.
  • Wykorzystanie efektu Lee – opóźnionego słuchowego sprzężenia zwrotnego (DAF)
  • Kiedy mówiący spostrzega swój głos z opóźnieniem wynoszącym około 0,25 s. zaczyna zwalniać tempo mówienia, jeśli jednak zachowa jego poprzednią szybkość mogą wystąpić objawy niepłynnego mówienia

7. Metoda „echo”

  • Bogdan Adamczyk (1959 r.) wykorzystał efekt Lee tworząc echokorektor. Polega na zsynchronizowaniu mowy osoby jąkającej się z własnym echem opóźnionym o 0,1 s. – 0,3 s.
  • Tempo mówienia zwolnione.
  • Prowadzenie ćwiczeń w trzech sytuacjach:

- Sytuacji emocjonalnie sztucznej (mówienie z echokorektorem w gabinecie logopedy)
- Sytuacji łatwej (mówienie z echem zapamiętanym w domu rodzinnym)
- Sytuacji trudnej (mówienie w szkole z echem zapamiętanym)

  • Sebastian Wilczewski (1967 r.) zauważył, że jąkanie nie występuje podczas śpiewania i połączył terapię fizjologiczną z terapią psychologiczną:

Terapia fizjologiczna – śpiewanie zwrotki znanej piosenki i jej kilkakrotne powtarzanie z równomiernym przedłużaniem samogłoski każdej sylaby.

Terapia psychologiczna – integrowanie procesu myślenia i mówienia za pomocą, np. opisywania obrazka.

8. Metoda cienia

  • Metoda O. Kondaša (1983 r.) Metoda dystrakcji → odwrócenie uwagi od własnych wypowiedzi i skierowanie jej na innego rozmówcę
  • Terapeuta mówi lub czyta spójny tekst liczący 100 – 300 wyrazów a osoba jąkająca się powtarza go z nieznacznym opóźnieniem o 1 – 2 wyrazy → pacjent jak cień podąża za terapeutą.
  • Początkowo tempo mówienia jest wolne, potem przyśpieszone i zmienia się intonacja.
  • Dla dzieci metoda cienia opracowana w formie teatrzyku kukiełkowego. Terapeuta był suflerem a dzieci aktorami → mówienie synchroniczne. Scenki teatralne były powtarzane w domu. Ćwiczenia trwały 15 – 30 min. codziennie.
  • Modyfikacje → połączenie techniki cienia z maskowaniem białym szumem w formie mówienia towarzyszącego (zsynchronizowanego) lub w postaci wspólnego czytania w grupie.

9. Technika swobodnego przepływu powietrza

  • Opracowana przez Schwartza (1976 r.)
  • Osoba jąkająca się w terapii postępuje według następujących kroków:

- Rozluźnia wargi
- Nabiera nie za dużo powietrza
- Wypuszcza trochę powietrza
- Myśli spokojnie
- Wypowiada pierwszą sylabę zdania powoli
- Robi krótką pauzę po tej sylabie
- Mówi zdanie do końca

  • Jeśli osoba jąkająca się zacznie mówić niepłynnie w środku zdania powinna zastosować powyższe wskazówki

10. Analiza objawów jąkania

  • Polega na dokładnej obserwacji niepłynności mówienia i współruchów przez osobę jąkającą się i terapeutę.
  • Pomocne są nagrania video i audio z sesji terapeutycznych.
  • Cel → uświadomienie sobie przez osobę jąkającą się obrazu własnego jąkania, jest to warunek niezbędny do samokontroli

11. Technika startu mowy

  • Cel → miękki start wypowiedzi, wykształcenie kontroli kinestetycznej.
  • Uczenie osoby jąkającej się nienapinania narządów artykulacyjnych podczas wymowy głosek w nagłosie (głównie spółgłosek zwarto-wybuchowych: p, b, g, t, h → one są najczęściej blokowane).
  • Dzięki kontroli narządów mowy zmniejsza się ciśnienie w jamie ustnej, co obniża napięcie mięśni warg, języka i podniebienia miękkiego → wskutek czego zmniejsza się prawdopodobieństwo wystąpienia bloku.
  • Dodatkowo jąkający się może przeciągać każdą samogłoskę występującą po spółgłosce

12. Trening negatywny

  • Trening psychologa Dunlapa (lata 30-te):

- Wielokrotne powtarzanie błędnego nawyku prowadzi do jego wygaszenia, o ile czynność ta wykonywana jest z dużą motywacją i koncentracją uwagi na błędzie.
- Wykorzystanie zjawiska „przetrenowania” → nadmiernie długie i wymagające dużej koncentracji ćwiczenia pogarszają wyniki.
- Przełożenie tego zjawiska na terapię jąkania → każde niepłynnie wymówione słowo było powtarzane ze wszystkimi objawami jąkania aż do jego ustąpienia – ćw. trwały ok. 30 – 50 min.

  • Metoda Bryngelsona:

- Cel → osoba jąkająca powinna świadomie kontrolować swoją niepłynność mowy
- Jąkający się symulowali swoje własne niepłynne formy mowy tak, by były one maksymalnie zbliżone do rzeczywistego jąkania.
- Uważał, że poprzez symulację i imitację niepłynności mowy osoby jąkające zredukują swoje obawy przed nieznanym i będą lepiej kontrolować niepłynność gdy się ona pojawi.
- Modyfikacja metody → Johnson i jego technika „the bounce” → łagodne powtarzanie dźwięków i wyrazów budzących lęk.

13. Warunkowanie instrumentalne

  • Mowa to zachowanie werbalne podlegające ustalonym prawom uczenia się.
  • Zasady uczenia się zachowań werbalnych wg. Suttona(1991 r.):

Płynność mówienia + pochwała = większa płynność mówienia
Płynność mówienia + brak zainteresowania = mniejsza płynność mówienia
Niepłynność mówienia + zwracanie uwagi = większa niepłynność mówienia
Niepłynność mówienia + brak zainteresowania = mniejsza niepłynność mówienia

  • Mieczysław Chęciek omawiając rolę pochwały i nagany w terapii osób jąkających się wprowadził dodatkowe zasady:

Terapia = stosowanie pochwał (nagród) za płynne mówienie + stosowanie nagan (kar) za symptomy jąkania + dodatkowe elementy procesu terapii:
- Redukowanie przyśpieszonego tempa mówienia
- Rozpoczynanie wypowiedzi z miękkim nastawieniem głosu i narządów artykulacyjnych
- Upraszczanie skomplikowanych wypowiedzi słownych
- Modyfikacja reakcji na niepłynność mówienia

Metody terapii według zasady „Jąkanie się bardziej płynne”:

  1. Metoda Van Ripera
  2. Metoda Shechana
  3. Metoda Frazera

1. Metoda Van Ripera (1971 r.)

  • Cel → płynna niepłynność, niepłynność zwykła, świadome jąkanie się ze zmniejszoną niepłynnością.
  • Aby pozbyć się jąkania należy ów problem:

- poznać (faza identyfikacji)
- uodpornić się na niego (faza odczulania)
- zmienić zachowanie (faza modyfikacji)
- utrwalić to zachowanie (faza utrwalania)

  • Osoba jąkająca się musi powtarzać lub przeciągać nie tylko te sylaby i wyrazy w zdaniach, których się obawia ale także te, co do których nie czuje lęku.
  • Kończenie wyrazów z gładkim, powolnym przedłużeniem.
  • Jeśli osoba jąkająca czuje, że zaraz zacznie się jąkać wskazane jest łagodne skandowanie w celu rozluźnienia mięśni aparatu mowy.
  • Im większa jest biegłość w pseudojąkaniu tym rzadsze jest jąkanie.

2. Metoda Shechana

  • Opracował technikę „ślizgania się”.
  • Polega na celowym przedłużeniu początkowego dźwięku w wyrazie budzącym lęk, że zostanie wypowiedziany niepłynnie.
  • Dodatkowo stosowanie pauzowania przez osobę jąkającą się – w celu redukcji lęku przed ciszą.
  • Poprawa płynności będzie większa jeśli niepłynnie będzie wypowiadane słowo wywołujące logofobię.

3. Metoda Frazera

  • Jest to forma autoterapii zalecana dorosłym osobom jąkającym się.
  • Postępowanie według następujących zasad:

- Mów powoli i z namysłem (mów wolno i rób pauzy)
- Jąkaj się bez wysiłku (naprzemienne napisanie i rozluźnianie mięśni aparatu artykulacyjnego oraz szyi i ramion, mów i czytaj pełnym i energicznym głosem, przyznaj się do jąkania)
- Nie unikaj wypowiadania trudnych wyrazów, ograniczania długości wypowiedzi
- Eliminuj współruchy (naśladuj je najpierw bez mówienia, potem w czasie mówienia do siebie i podczas rozmowy)
- Utrzymuj kontakt wzrokowy z rozmówcą
- Określ dlaczego się jąkasz (kontroluj oddech, fonację i artykulację,naśladuj własne jąkanie i porównaj z płynnym mówieniem, jąkaj się maksymalnie wolno)
- Modyfikuj bloki w mówieniu (rób pauzy; rozluźnij mięśnie artykulacyjne i doprowadź je do spoczynku; przypomnij sobie błędy ruch w momencie jąkania; przygotuj się do wolnego mówienia i przeciągania; rozpocznij mówienie gdy oddech jest spokojny; w czasie bloku – nie walcz z nim, nie przerywaj mówienia, przedłuż aktualnie wymawianą głoskę, uświadom sobie wadliwy ruch który spowodował ten blok; przejdź do wymawiana kolejnych głosek wolno i z przeciąganiem; nie zachowuj się tak, jakby nic się nie stało; powtórz słowo na którym się zająknąłeś i zwróć uwagę jak je wypowiadasz).

II. Metody bezpośrednie odwracające uwagę jąkającego się od aktu mówienia:

  1. Metoda Liebmana
  2. Maskowanie

1. Metoda Liebmana

Rezygnacja z wszelkich ćw. oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych.

  • Uwaga skupiona na treści a nie na formie.
  • Cztery etapy terapii:

a) Wspólne czytanie z terapeutą i równoczesne mówienie kilku krótkich zdań.
b) Powtarzanie zdań w taki sposób, że głos terapeuty staje się coraz cichszy. c) W dalszym etapie osoba jąkająca się jest wspierana przez terapeutę bez użycia głosu tylko poprzez ruchy artykulacyjne.
d) Powtarzanie krótkich opowiadań – zdanie po zdaniu a potem całego tekstu we własnej wersji.

  • Opanowanie swobodnej konwersacji w różnych sytuacjach komunikacyjnych.

2. Maskowanie

  • Zagłuszanie szumem lub hałasem części lub całej wypowiedzi osoby jąkającej się.
  • Wykorzystuje obserwację Lombarda (1911 r.) – obustronne zagłuszanie podawane do uszu osoby normalnie mówiącej powoduje wzrost intensywności jej głosu, co jest dla niej niezauważalne.
  • Parker i Christopharson oraz Trotter i Lesch stosowali krótkotrwałe czyste tony o różnym natężeniu i częstotliwości w celu zagłuszenia odbioru własnych wypowiedzi przez osoby jąkające się. Stwierdzili różny stopień poprawy ich płynności mówienia w sytuacji gabinetowej.
  • Znikoma i krótkotrwała generalizacja efektów tej terapii na sytuacje pozagabinetowe.

opracowała: Beata Bagniewska

 

LITERATURA:

Tarkowski Z., Jąkanie, PWN, Warszawa 2002.

Tarkowski Z., Jąkanie wczesnodziecięce, WSIP, Warszawa 1992.


Korzystanie z Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookies. Możesz zablokować cookies zmieniając ustawienia w Twojej przeglądarce. Więcej informacji w polityce cookies.x